Bu hastalık, erken teşhis edildi­ğinde tedaviye çok daha iyi cevap verdiği uzmanlarca belirlendiği için; eğer ebeveynler kızlarında ya da oğullarında ani ve belirgin davranış değişimi görürlerse; sonradan kendilerini bir psikiyatri uzmanına yönlendirebilecek olan aile doktorlarıyla profesyonel bir temasa geçmelerini öneririm. Potan­siyel bir sorunu göz ardı etmek yerine çok dikkatli olmak çok daha iyidir.

Diyeti Nasıl Düzenlemeli?

Şeker hastalığında doğru diyet için öne­rilen besinlerin cinsi ve miktarı kesin ol­makla birlikte öğünlerin bölünmesiyle ilgili incelemeler ve diyetin kişiye göre düzenlenmesi konusunda aydınlatılması gereken bazı noktalar vardır.

Öğünlerin Sayısı

Şeker hastalarında karbonhidrat-kalori alımının gün boyunca uygun biçimde dağıtılması gerekir.
Bu tip dağılım özellikle, insülin ya da ağız yoluyla alınan ve kan şekerini düşüren ilaçları kullananlarda kan şekerinin düşmesini önlemek açısından önem taşır. Yalnızca diyetle tedavi edilen hastaların da öğünlerde aşırı ye­memesi ya da öğün atlamamaları öne­rilir.

Günlük diyetin bileşimindeki tuz, be­sinler pişirilirken ve masada sürekli olarak kontrol edilmeli, hatalı alışkanlı­ğa bağlı aşırı alımı düzeltilmelidir.

Bu tip önlemlerin iki nedeni vardır; sodyum klorür kan şekerini artırır, ayrı­ca alınan tuz ile yüksek tansiyon arasın­da bir ilişki vardır.

Şeker hastalarının önemli bir bölü­münde kan basıncı normalin üzerinde, genellikle yüksektir. Dahası, hafif ya da orta düzeyde bile olsa, yüksek tansi­yonlu şeker hastasında bu durum şeker hastalığına bağlı gelişen böbrek hastalı­ğının ortaya çıkmasını kolaylaştırır.

Ortalama Alkol Alımı

Psikolojik ve keyif verici etkisini bir yana bırakarak alkole ilişkin bazı göz­lemlere değinelim:

Alkolün kalori içeriği (1 gr etanol=7 kalori) öyle yüksektir ki, kalori alımı­nın kısıtlandığı bir diyette, öteki besin­lerin alımını olumsuz yönde etkileyece­ğinden pek önerilmez.

Ayrıca yağ metabolizması üzerinde­ki etkisi (kandaki trigliseritleri yüksel­tir) zaten güç durumda bulunan meta­bolizmayı daha da zor hale sokar.

Şeker hastalarında var olan nörolo­jik hastalığın daha da ağırlaşabileceği unutulmamalıdır. Alkol, şeker hastala­rında sıklıkla kan şekerinin düşmesine karşı yararı daha da zorlaştırır.

Bu kısıtlamalar göz önüne alındı­ğında, metabolizma dengesini sağlamış kişilerde az miktarda (toplam kalori miktarının yüzde 6′sını geçmemek üze­re) alkol alımına izin verilebilir.

Son yıllarda, besinlerdeki bazı yağların damar sertliğinin ortaya çıkmasını ko­laylaştırdığı anlaşıldıktan sonra, şeker hastalarının diyetinde yağ oranlarına be­lirli bir kısıtlama getirildi. Ayrıca sık sık belirtildiği gibi bu hastalıkta damar sert­liği normal kişilere göre daha erken ve kolay gelişmektedir.

Bu olumsuz sonucun sıklığını azalt­mak ya da önlemek için şeker hastaları­na, kalp-damar hastalıklarına yakalanma tehlikesi yüksek olanlara ve sağlığını uzun süre korumak isteyenlere uygula­nan beslenme ve sağlık önlemleri uygu­lanmaktadır.

Protein alımının yeni bir boyut ka­zanmasından sonra, toplam enerji miktarındaki yağ oranını, özellikle de hay­vansal proteinlerle alınan doymuş yağ oranını yüzde 30′un altında tutmak ko­laylaşmıştır.
Hayvanlar üstünde yapılan deney­ler, klinikteki kontrollü çalışmalar, epidemiyolojik araştırmalar, şeker hastası­nın dengeli diyetindeki yağların toplam kalorinin yüzde 25′i olması gerektiğini göstermiştir.

Lif Alımı

Şeker hastasının diyetindeki lif oranı­nın, günümüzdeki beslenme alışkanlık­larına oranla daha fazla, günde yaklaşık 30 gr olması gerekir.

Liflerin yüksek oranda alınması, büyük olasılıkla aşağıdaki nedenlerden dolayı metabolizma kontrolünü düzel­tir:

• Midenin boşalmasını geciktirir ve karbonhidratların bağırsakta emilimini azaltır; suda eriyen liflerin en önemli özelliği mide-bağırsak düzeyinde koyu kıvamlı eriyikler oluşturması ve bunla­rın da bağırsak boşluğundan mukozaya besleyici maddelerin geçişini zorlaştırması ve sonuçta karbonhidrat emiliminin yavaşlamasıdır.

• Kan-Iipit dengesini kontrol eder.

• Alınan maddelerin hacmine bağlı olarak tokluk hissi oluşturur ve toplam kalori alımını azaltır.
Hasta, yan etkiler konusunda (karın­da gerginlik, gaz, bazen ishal) uyarıl­malıdır.

Bir önceki bölümde söz edilen yeni bilgilerin ışığında şimdi de şeker hasta­larının günlük enerji harcamalarının ve gerçek kilolarıyla şişman ya da aşırı ki­loluların istenen vücut ağırlıkları arasın­daki uyumsuzluk göz önüne alınarak, nasıl bir diyet uygulanması gerektiğini inceleyelim.

Şekerler

Şeker hastalarının yeni diyetinde kar­bonhidrat (şeker) alımı kısıtlanmadığı gibi, alımın artırılması da önerilmez.

Şeker hastalarında da alınan kalori­nin önemli bir bölümü karbonhidratlar­dan gelmelidir.
Karbonhidratlar toplam kalorinin yüzde 50-60′ını oluşturmalıdır. Karbon­hidratların da önemli bölümü polisakkaritleri içeren birleşik karbonhidratlardan, ya da “yararlı karbonhidratlar”dan sağ­lanmalıdır.

Emilimi hızlı olan monodisakkaritler (şeker, çikolata vb) en aza indirilmeli ya da bîr hastalık halinde, yoğun fiziksel egzersiz sırasında kan şekerinin düşme­sini önlemek ya da tedavi etmek ama­cıyla kullanılmalıdır,

“Yararlı” karbonhidrat denince, ya­vaş emilen karbonhidratlar, “zararlı” karbonhidrat denince ise hızlı emilen karbonhidratlar anlaşılır. Şeker hastalığında kana son derece hızla karışan yüksek miktarda glikoz karşısında ge­rekli insülin kana verilemez. Böylece, kan şekerinde yükselme (hiperglisemi) ortaya çıkar.

Proteinler

Karbonhidrat alımının düşük olduğu di­yetlerde protein alımı oldukça yüksek­tir, bazen toplam kalori miktarının yüz­de 20-25′ine erişir. Temel aminoasit ge­reksinimi ve böbreğin azot atımı konusundaki yeni bilgiler, orta derecede fi­ziksel etkinliği olan erişkin bir kişide vücut ağırlığının kilogramı başına 1 gr protein alımının yararlı olduğunu gös­termiştir. Bu da toplam kalorinin yüzde 12-15′ini sağlar.

Günümüzde erişkin bir erkek şeker hastası günde en az 90 er. kadın şeker hastası da en az 80 gr protein tüketir. Bu oran, vücut ağırlığının kilogramı başına 1,2-1,3 gr proteine denk düşer; şişman­larda ve enerji alımının düşürülmesi ge­reken durumlarda bile korunmalıdır. Ço­cuklar ve gençlerde ise protein oranı gö­rece daha fazla (vücut ağırlığının kilog­ramı başına 2 gr, hatta daha fazla) olma­lıdır.

Beslenme ve sağlık, giderek daha fazla bir arada anılmaya başladı. Eğitici ve/ya da tedavi edici beslenme girişim­leri, başta Dünya Sağlık Örgütü olmak üzere, uluslararası bilimsel çevrelerce halk sağlığının belirli bir düzeyde ga­ranti altına alınabilmesi için vazgeçil­mez kabul edilmektedir.

Endüstrileşmiş Batılı toplumlarda hemen her zaman aşırı yiyecek tüketi­mine bağlı hastalıklar ortaya çıkmakta­dır.

Kalp-damar hastalıkları, kanser, şe­ker hastalığı, şişmanlık, yüksek tansi­yon, böbrek yetmezliği ve böbrek taşla­rı, özellikle toplumsal sağlık sorunları arasında sıklıkları nedeniyle ön plana çıkmaktadır. Şeker hastalığı her zaman önem taşımakla birlikte günümüzde gi­derek artan bir sıklıkla rastlanması ne­deniyle sayılan hastalıklara simgesel bir örnek oluşturur.

Şeker Hastalığının Tedavisindeki Amaçlar

Şeker hastalığının tedavisi şu amaçlara yöneliktir:

• Tümüyle hastalığa özgü olarak ortaya çıkan metabolizma bozukluklarını müm­kün olduğunca normale dönüştürmek;

• Erişkine normal bir fiziksel ve zihin­sel etkinlik, çocuğa ise normal bir psi­kolojik ve fiziksel gelişim sağlamak;

• Vücut ağırlığını istenen düzeyde tuta­rak uygun beslenme sağlamak;

• Şeker hastalarını, özellikle eğilimli ol­dukları komplikasyonlar konusunda uyarmak.

Bu tedavinin başlıca temeli diyettir; hastalığın ağırlığına göre, buna insülin ya da ağızdan alınan ve kan şekerini dü­şüren ilaçlar eklenebilir.

Kontrol altına alınan şeker hastalı­ğında beslenmenin, sağlıklı bir kişinin beslenmesinden farklı olması gerek­mez. Gene de alınan günlük besin mik­tarının doğru kontrol edilmesi ve şeker hastalarında şekere tahammül önemli ölçüde azaldığından karbonhidratça zengin maddelerde sınırlama yapılması gerekir.

Ayrıca zayıf kişilerin iç organlardaki emme ve salgılama yüzey­lerinde de azalma olduğu belirlenmiştir.

Sindirim sistemi belirli bir yiyecek miktarıyla sınırlı olarak çalışmaya uyum gösterdiğinden her öğündeki ye­mek miktarından çok, öğün sayısını ar­tırmak daha iyi sonuç verecektir. Örne­ğin günlük besin miktarı üç yerine altı öğüne bölünerek alınabilir.

Ayrıca öğle ve akşam öğünlerine ay­rılan kalori miktarının azaltılması öneri­lir. Böylece kahvaltıya ağırlık veren ve ara öğünlerle desteklenen beslenme programına fizyolojik ve psikolojik ola­rak daha kolay uyum gösterilebilir.

Öğ­le ve akşam yemeklerini iki ana öğün sayıp, ara öğünlerin çok hafif geçiştiril­mesi şişmanlatıcı rejimle bağdaşmaz. Beslenme programı uygulanırken bu yaygın anlayış kesinlikle terk edilmeli­dir. Öğünlerde alışılmış miktarların üze­rine çıkmak sindirim sistemine her za­mankinden fazla yük bindirerek iştah­sızlık yaratacak hazımsızlık krizlerine yol açabilir.

Zayıflığın başlıca tedavisidir. Beslenmeyi düzenlemeden yapılacak her türlü tedavi girişimi sonuçsuz kalır. Ama yüksek kalorili beslen­meye başlayıp yeterli sonuç elde edememekten şikâyetçi birçok kişi vardır. Bu başa­rısızlık, diyet uzmanının önerdiği beslenme düzeni­nin gerektiği kadar dikkatle ve uzun süreli uygulanma­masına bağlı olabilir.

Beslenme reçetesi kişisel özelliklere göre oluşturulmalı­dır. Yöresel ve ailesel alışkanlık­lar göz önünde tutulmalı, bunaltı, yorgunluk, isteksizlik ya da ruhsal tepkiler yaratmamak amacıyla kişisel yeğlemelere dikkat edilmelidir. İdeal ki­lonun hesaplanması ve kalori alımı ko­nusunda da kişinin özellikleri değerlen­dirilmelidir.

Beslenme Programı

Ruhsal ve fizyolojik bakımdan hazır ol­madan uygulanacak yüksek kalorili bes­lenme programının başarısızlıkla sonuç­lanması doğaldır. Alınacak besin , miktarı, yeni psikolojik koşullara ve sindirim durumuna alışılması bakımından yavaş yavaş artırıl­malıdır.

Başlangıçta günlük 100 kalorilik bir artış önerilebilir. Bu da sayısı artırılan öğünlere dengeli biçimde dağıtılmalıdır. Hedeflenen ka­lori değerine erişme süresi ise kişinin yeni beslenme düzenine uyum gösterme durumuna göre uzatılıp kısaltılabilir.

Vücut ağırlığının belirli bir düzeyin altında kalması demek olan “zayıf­lık” kötü beslenme koşulları ve vücutta var olan ya da gelişen bozukluklar bir yana bırakı­lırsa yapısal bir olgudur. “Zayıflama” ise vücut ağır­lığının hastalık ve beslen­meyle ilgili bilinen ya da bilinmeyen nedenlere bağ­lı olarak azalmasıyla orta­ya çıkar.

Zayıflık ve zayıflama arasındaki ayrım önemli­dir: Yapısal zayıflık tıbbi yönden tedavisi gerekli olan bir durum değildir. Zayıflama  ise ağır bir hastalığın belirtisi olabilir.

Çok çeşitli nedenlerden kaynak­lansa bile zayıflık sonuçta tek bir et­kene, vücutta depolanan yağ kütlesine bağlı fiziksel bir durumdur. Yağ kütlesi­nin belirgin bir biçimde olağan düzeyin altında olması zayıflık biçiminde kendi­ni gösterir.

Yapısal zayıflık beslenmeyle ilgili bozuklukların ve vücuttaki dengesizlik­lerin sonucu olmadığından bu tip kişiler­de yapılacak tıbbi incelemelerde olum­suz bir duruma rastlanmaz.

Öte yandan özellikle sindirim sistemi ve hipofiz ya da tiroit gibi iç salgıbezlerindeki kronik bir rahatsızlık söz konusuysa beslenme alışkanlığı değiştirilerek istenen so­nuç elde edilemez. Bu nedenle za­yıflıktan şikâyet eden kişilerin beslenme reçetelerine başvurma­dan önce hekim denetiminden geçmesi büyük önem taşır.

Bağırsaktaki birikime engel olunma­ması psikolojik baskı yaratarak asıl te­davinin kesilmesine yol açabilir.

Bunların etkileri oldukça sınırlı kaldığından aşağıda be­lirtilen ilaçlara gerek duyulabilir: Para­fin ve benzeri maddeler, dışkı kütlesini parçalara bölerek ya da yumuşatarak yüzey gerilimini azaltan ilaçlar, sorbitol gibi safra salgısını uyaran ilaçlar.

Ama besinlerin yeterince sindirilmeksizin ince ve kalın bağırsaklardan geçişini hızlandıran, sıvı ve elektrolit dengesizliğine yol açan birçok madde vardır. Bunlar arasında sarısabır (Öd­ağacı), sinameki gibi bitkilerden elde edilen antresen türevi bileşikler, fenolftalein, calapa ve ebucehilkarpuzu (acı karpuz) gibi bitkilerden elde edilen reçineli maddeler ve tuz (magnezyum ya da sodyum sülfat) sayılabilir.

Söz ko­nusu maddeler çeşitli ilaçların ya da de­ğişik bitkilerden hazırlanan içeceklerin bileşiminde bulunabilir. Bu tür ilaç ve içeceklerin içeriğinin bilinmesi oldukça önemlidir.

• Biguanitler - Özellikle şişmanlarda ortaya çıkan erişkin tipi şeker hastalığı­nın tedavisinde uzunca bir süreden beri biguanitler kullanılmaktadır.

Uygulamalar biguanitlerle tedavi edilen hastalarda kilo kaybının, yalnız­ca rejim yapan hastalara göre çok daha fazla olabileceğini göstermektedir.

Bu gözlemler biguanitlerin şeker hastalığının eşlik etmediği şişmanlık olgularının tedavisinde de kullanılması­nı gündeme getirmiştir.

Biguanitlerin etki biçimi oldukça tartışmalıdır. Doğrudan yağları eritici bir etkileri olabilir. Ama özellikle kas dokusunun glikoz kullanımını artırır­ken bir yandan da karaciğerde glikozun glikojene dönüşmesini engelledikleri, bağırsaklarda ise glikojen emilimini azalttıkları düşünülmektedir.

Biguanitlerin iştahı azaltma etkisi az ve geçicidir. Yan etkilerine ise ol­dukça sık rastlanır. Yan etkileri arasın­da bulantı, kusma, ishal, mide ve karın ağrıları sayılabilir. Ayrıca daha ağır be­lirtiler de görülebilir. Örneğin bir biguanit olan fenformin, laktik asidoza (lak­tik asit birikimine bağlı olarak kanda asitlik düzeyinin yükselmesi) yol açtığı için piyasadan çekilmiştir.

Uzun süreli biguanit kullanımının kalıcı şeker hastalığına yol açtığı da gö­rülmüştür. Sonuçta eldeki veriler bu tip tedavilerin her şişmanlık olgusunda kul­lanılabilecek bir seçenek olmadığını göstermektedir. Ama yakın bir gelecekte özgün ve yan etkileri en aza indiril­miş zayıflama ilaçlarının üretilebileceği­ni söylemek yapılan araştırmalar ışığın­da hiç de hayalci bir yaklaşım değildir.